Agnes Dhubh – Ban-iarla Dhùin Barra

B' e nighean le Tòmas Randolph, Iarla Mhoireibh, a bha na dhlùth-charaid do Raibeart Brus, a bh' ann an Agnes, Ban-iarla Dhùin Barra. Ann an 1337, an uair a bha an duine aice a' sabaid mu thuath, chuir ‘Agnes Dhubh’ dìon air a dachaigh, Caisteal Dhùin Barra, an aghaidh sèist Sasannach.

Bha an t-ainm Agnes Dhubh oirre seach gun robh a craiceann dorch agus a falt dubh. Ghabh i fearg mhòr an uair a chuir Iarla Shalisbury sèist ri a dachaigh agus dhiùlt i gèilleadh.

Fad mhìosan sheas Agnes, agus beagan de shearbhantan agus feachd bheag, an aghaidh nam feachdan Sasannach. Thàinig an t-iarla Sasannach le einnseanan sèiste cumhachdach a rinn màlaich air ballachan a' chaisteil. Choisich Agnes agus na mnathan a bha còmhla rithe air na barrabhallachan agus, len neapraigean geala, ghlan iad an stùr bho na ballachan far an deach am bualadh.

Sheas Agnes air ballachan a' chaisteil agus thug i blasad searbh de a teanga gheur dha na feachdan Sasannach.

An uair a thug Iarla Shalisbury crann-bruthaidh ris an cante ‘muc’ chun a' chaisteil, dh’iarr Agnes ulpa, a bha an luchd-ionnsaigh fhèin air fheuchainn air na ballachan, a leagail air an inneal-cogaidh; agus sgrios sin e.

Bha Iain Randolph, Iarla Mhoireibh, bràthair Agnes, na phrìosanach aig na Sasannaich. Chuir iad ròpa mu amhaich agus mhaoidh iad a chrochadh. Gus an car a thoirt àsta, thuirt Agnes riutha gabhail romhpa, agus gum biodh ise na h-oighre air Iarlachd Mhoireibh. Dh’atharraich na Sasannaich an inntinn agus ghlèidh Randolph a bheatha.

Mu dheireadh thall thug an t-iarla Sasannach thairis agus leig e seachad an t-sèist. Thàinig Agnes Dhubh gu bhith na bana-churaidh ann an sùilean dhaoine. Tha na facail anns an duanaig seo mar gun tigeadh iad bho bheul Iarla Shalisbury:

She kept a stir in tower and trench,
That brawling, boisterous Scottish wench,
Came I early, came I late,
I found Agnes at the gate.

Brùth air an ìomhaigh airson dealbh nas motha fhaicinn.